Thị trường nông sản Việt Nam từ khi xung đột Nga - Ukraine nổ ra (tháng 2/2022) đến nay đã trải qua nhiều biến động phức tạp, tạo ra cả những thách thức lớn về chi phí sản xuất lẫn những cơ hội bất ngờ về xuất khẩu lương thực

Dưới đây là nhận định chi tiết về các khía cạnh trọng yếu:

1. Chi phí đầu vào: Gánh nặng từ phân bón và nguyên liệu

Nga và Belarus là những nhà xuất khẩu phân bón hàng đầu thế giới, trong khi Ukraine là "giỏ bánh mì" cung cấp lúa mì và ngô. Việc đứt gãy nguồn cung này đã tác động trực tiếp đến nông dân Việt Nam:

Giá phân bón phi mã: Có thời điểm giá phân bón trong nước tăng 80-130%, đặc biệt là phân Urê và Kali. Dù hiện tại giá đã hạ nhiệt hơn so với đỉnh điểm 2022, nhưng mặt bằng giá mới vẫn cao hơn giai đoạn trước chiến tranh, gây áp lực lớn lên biên lợi nhuận của ngành trồng trọt.

Thức ăn chăn nuôi: Việt Nam nhập khẩu lượng lớn ngô và lúa mì làm nguyên liệu thức ăn chăn nuôi. Khi nguồn cung từ Ukraine bị hạn chế, giá thức ăn chăn nuôi trong nước đã tăng liên tục (trung bình 10-20%), khiến ngành chăn nuôi lợn và gia cầm gặp khó khăn kéo dài.

2. Xuất khẩu: Thách thức logistics và thanh toán

Thương mại song phương với Nga và Ukraine bị ảnh hưởng nặng nề do các lệnh trừng phạt kinh tế:

Điểm nghẽn thanh toán: Việc Nga bị loại khỏi hệ thống SWIFT khiến các doanh nghiệp Việt Nam gặp khó khăn trong khâu thanh toán hợp đồng. Nhiều đơn hàng sang Nga (thủy sản, cà phê, điều) phải tạm dừng hoặc tìm phương thức thanh toán thay thế (như đồng Ruble hoặc qua ngân hàng trung gian).

Logistics đứt gãy: Các hãng tàu lớn từ chối vận chuyển hàng hóa đến Nga, cộng với giá xăng dầu tăng cao làm đẩy chi phí vận chuyển lên mức kỷ lục, làm giảm sức cạnh tranh của nông sản Việt tại thị trường Đông Âu.

3. Cơ hội: Sự lên ngôi của lúa gạo và trái cây

Ngược lại với những khó khăn trên, Việt Nam lại hưởng lợi từ việc tái định hình chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu:

Lúa gạo hưởng lợi: Khi nguồn cung ngũ cốc toàn cầu khan hiếm, nhu cầu về gạo tăng vọt. Giá gạo xuất khẩu của Việt Nam đã đạt những mốc kỷ lục mới, giúp Việt Nam củng cố vị thế là quốc gia an ninh lương thực quan trọng.

Đa dạng hóa thị trường: Việc khó khăn tại thị trường Nga đã buộc các doanh nghiệp phải chuyển hướng mạnh mẽ sang các thị trường tiêu chuẩn cao như EU (nhờ EVFTA), Mỹ và Nhật Bản. Trái cây tươi và sản phẩm chế biến sâu của Việt Nam bắt đầu thâm nhập sâu hơn vào các chuỗi bán lẻ quốc tế.

4. Dự báo và Xu hướng (2024 - 2026)

Chuyển đổi số và kinh tế tuần hoàn: Nông nghiệp Việt Nam đang chuyển dịch từ "sản lượng cao" sang "giá trị cao" để thích nghi với chi phí đầu vào đắt đỏ. Việc tự chủ nguồn phân bón hữu cơ và phụ phẩm nông nghiệp đang trở thành xu hướng tất yếu.

Thị trường ngách: Các sản phẩm đạt chứng chỉ xanh, phát thải thấp (như gạo phát thải thấp) sẽ có lợi thế lớn khi EU siết chặt các quy định về môi trường trong bối cảnh địa chính trị bất ổn.

Tổng kết: Cuộc chiến đã tạo ra một phép thử "lửa" cho ngành nông nghiệp Việt Nam. Dù chịu thiệt hại ngắn hạn về chi phí và thanh toán, nhưng về dài hạn, nó đã đẩy nhanh quá trình cơ cấu lại ngành, giảm sự phụ thuộc vào các nguồn cung vật tư truyền thống và mở rộng tệp khách hàng quốc tế đa dạng hơn.
Minh Hoàng